Αξιολόγηση του βιβλίου « οικογένεια μαζί ,όμως αλλιώτικα»

Κέντρο Ψυχοθεραπείας Εμπειρική θεραπεία

Αξιολόγηση του βιβλίου « οικογένεια μαζί ,όμως αλλιώτικα»

Στο βιβλίο «Οικογένεια μαζί κι όμως αλλιώτικα», οι οικογενειακοί θεραπευτές Καρλ Χουίτακερ και  Αύγουστος Ναπιέρ περιγράφουν με λεπτομέρεια τις θεραπευτικές συνεδρίες με την οικογένεια Μπράις. Πρόκειται για μία συνηθισμένη οικογένεια που αποτελείται από τον πατέρα  Ντέιβιντ, τη μητέρα Κάρολιν, την Κλώντια, εξαγριωμένη έφηβη κόρη, τον Ντόναλντ, γιό της οικογένειας και την Λώρα, το μικρότερο παιδί της οικογένειας. Η οικογένεια φτάνει στους θεραπευτές λόγω των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η Κλώντια.

Οι θεραπευτές Χουίτακερ και Ναπιέρ φαίνεται να εστιάζουν στην άμεση εμπειρία και το συναίσθημα και τελικά στην αυτοπραγμάτωση κάθε μέλους της οικογένειας Μπράις ξεχωριστά και όλων των μελών της μαζί.

Εξάλλου σύμφωνα με τον Καρλ Χουίτακερ, η εμπειρία και όχι η εκπαίδευση είναι αυτή που μπορεί να ανατρέψει την δυσλειτουργική οικογενειακή δομή. Η έμφαση στην εμπειρία φαίνεται να είναι το κλειδί της επιτυχίας και εκείνο το σημείο που κάνει το εν λόγω είδος θεραπείας να διαφέρει από όλες τις άλλες.

Έχουμε συνηθίσει κατά καιρούς να ακούμε θεραπευτές να «διδάσκουν» και τους θεραπευόμενους απλώς να ακούν, να «μαθαίνουν». Αυτό το μοτίβο φαίνεται να ανατρέπεται εξ ολοκλήρου στον κύκλο των θεραπευτικών συνεδριών της οικογένειας Μπράις : Πλέον οι θεραπευτές συμμετέχουν ενεργά, χρησιμοποιούν απροκάληπτα τις προσωπικές τους αντιδράσεις, μάχονται για τη δομή και την πρωτοβουλία,  προκαλούν αναστάτωση/σύγχυση στην οικογένεια, δημιουργούν άγχος και συγκίνηση σε όλα τα μέλη της , καθοδηγούν την οικογένεια στη βίωση αυτής της εμπειρίας και τελικά συμβάλλουν σημαντικά στην αλλαγή της.

Όλες οι παραπάνω τεχνικές αν και φαίνεται να είναι πράγματι ιδιαίτερα βοηθητικές και να προωθούν την άμεση αλλαγή, κάποιες φορές όμως  η έντονη «προσωπική συμμετοχή» του θεραπευτή τρομάζει και θα μπορούσε να θεωρηθεί ενδεχομένως παρακινδυνευμένη.

Αυτό που πρωτίστως φαντάζει  ιδιαίτερα σημαντικό και άκρως βοηθητικό εργαλείο για την μετέπειτα εξέλιξη της θεραπείας, είναι ο τρόπος που οι θεραπευτές  ξεκαθαρίζουν εξ αρχής το τι θέλουν από την οικογένεια Μπράις, χωρίς να  παρεκκλίνουν από αυτό ούτε στο ελάχιστο. Με το να επιβάλλει ένας θεραπευτής  τους δικούς του όρους σε μία οικογένεια, ήδη από το τηλέφωνο, προλαμβάνει την αναπαραγωγή μη- λειτουργικών συμπεριφορών (μάχη για τη δομή). Έτσι, τονίζοντας τη σημαντικότητα του να είναι όλα τα μέλη παρόν σε κάθε συνάντηση και επιμένοντας σε αυτό, οι θεραπευτές φανέρωσαν τη σταθερότητα και τη δύναμη τους,  ότι ήταν άξιοι  να τους εμπιστευτούν και να βασιστούν σε αυτούς.

Επιπλέον οι Whitaker & Νapier, με αυτή τους την επιμονή , έδειξαν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τα μέλη μίας οικογένειας κάνοντας ξεκάθαρο το είδος της θεραπείας που πρεσβεύουν. Η οικογένεια για αυτούς είναι ένα ολοκληρωμένο σύνολο, όχι μια συλλογή διακριτών ατόμων, και πίστευαν ότι η έλλειψη συναισθηματικής εγγύτητας και ανταλλαγής μεταξύ των μελών της οικογένειας είχε ως αποτέλεσμα τα συμπτώματα και διαπροσωπικά προβλήματα που οδηγούν τις οικογένειες να αναζητήσουν θεραπεία.

Επομένως,το κλειδί για τη διατάραξη δυσλειτουργικών προτύπων μέσα σε ένα οικογενειακό σύστημα ήταν να δουν τα μέλη της οικογένειας τους εαυτούς τους ως μια οντότητα και για να γίνει αυτό θα έπρεπε να συμμετέχει όλη η οικογένεια στη θεραπεία και να αναλαμβάνει την ευθύνη για το περιεχόμενο, τη διαδικασία και το ρυθμό των συνεδριών.

Επιπλέον, τόνισε ότι είναι πολύ σημαντικό να συμμετέχουν στη θεραπευτική διαδικασία και τα παιδιά της οικογένειας, διότι διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο με τον εκφραστικό και παιχνιδιάρικο αυθορμητισμό τους. Η εργασία με το σύστημα αποτελεί αποτελεί πρόσθετη θεραπευτική δύναμη και όπως είχε πει και ο Ναπιερ χαρακτηριστικά οι βιολογικοί και νομικοί δεσμοί που ενώνουν την οικογένεια , καθιστούν πολύ βαθύτερες τις δεσμεύσεις και πολύ μεγαλύτερο το «βολτάζ» στην θεραπεία.  Αυτή είναι και η έννοια της συστημικής θεραπείας.

Η επιμονή λοιπόν στο να παρευρίσκονται όλα τα μέλη της οικογένειας σε κάθε θεραπευτική συνεδρία, αφενός συμβάλλει σημαντικά στη θεραπευτική διαδικασία  και αφετέρου αποτελεί φυσικό και αναγκαίο κομμάτι της συστημική ψυχοθεραπείας.

Οι Χουίτακερ και Νάπιερ δεν ασχολήθηκαν  με τον φέρων το σύμπτωμα, την κλώντια στην προκείμενη περίπτωση,  αλλά με όλη την οικογένεια. Μάλιστα αυτό γίνεται σαφές από την πρώτη κιόλας συνεδρία,  όπου η συζήτηση ξεκίνησε γύρω από οικογενειακή δομή και τη θέση κάθε μέλους σε αυτή και κατέληξε στο ότι το σημαντικό πρόβλημα της οικογένειας είναι η αργή- αθόρυβη απομάκρυνση των γονέων, η βαθμιαία ψυχρότητα στο γάμο τους και όχι η Κλώντια.

Οι θεραπευτές βλέπουν την Κλώντια , σαν αιχμάλωτο του οικογενειακού συστήματος και ίσως τον τρόπο με τον οποίο η οικογένεια προσπαθεί να λύσει το πρόβλημα. Στις  περισσότερες περιπτώσεις εξάλλου, κάποιο μέλος της οικογένειας γίνεται ο αποδιοπομπαίος τράγος, ο ασθενής που φέρει το σύμπτωμα ή αλλιώς το άτομο εκείνο που σηκώνει το βάρος της δυσλειτουργίας της οικογένειας. Αυτό που ήταν ιδιαίτερα σημαντικό, είναι ο τρόπος που οι θεραπευτές παρουσίασαν το πρόβλημα, απενοχοποιώντας τελικά όλα τα μέλη της οικογένειας.

Ο τρόπος που οι θεραπευτές αλληλεπιδρούσαν με την οικογένεια ήταν ιδιαίτερα ενεργητικός.Καθ’όλη την διάρκεια των συνεδριών άκουγαν , παρατηρούσαν, παρέμεναν σε επαφή με το βίωμα τους, παρέμβαιναν ενεργά, αποπαθολογικοποιούσαν το ανθρώπινο βίωμα. Ήταν άμεσοι και αυθόρμητοι. Μόνιμος στόχος τους φαίνεται να είναι  η πρόκληση, η παραγωγή συγκίνησης κι άρα αλλαγής.

Έτσι, αρχικά είχαν την απόλυτη πρωτοβουλία και διεύθυναν  τη συνέντευξη,  συγκέντρωσαν  την προσοχή τους στη δομή της οικογένειας , στο πλέγμα των σχέσεων,  και σύλλεξαν  πληροφορίες για το τι γινόταν σπίτι. Στην συνέχεια όμως,  άρχισαν να απαιτούν να προβάλει εντότερη την παρουσία της η οικογένεια, να αρχίσουν τα μέλη της να μιλάνε ο ένας στον άλλο, να συνδέονται και να τσακώνονται μπροστά τους.

Έπρεπε  να κάνουν τους  Μπράις να καταλάβουν  πως η πρωτοβουλία τους, η βούληση να παλέψουν, να αγωνιστούν, να πιέσουν και να προσπαθήσουν, αποτελούσε ουσιαστικό συντελεστή για την καλή έκβαση της θεραπείας (Μάχη για πρωτοβουλία). Τεχνικές που χρησιμοποιούνται συνήθως για να ενεργοποιήσουν την ανάληψη πρωτοβουλιών από την μεριά της οικογένειας είναι η αναμονή, η πρόκληση, η ενίσχυση των οικογενειακών αποκλίσεων και η ανάδειξη των διαφορών. Αν οι τεχνικές  είναι επιτυχείς, η οικογένεια θα αγωνιστεί και θα διαφωνήσει.

Όπως  φαίνεται, η τεχνική της πρόκλησης είναι αποτελεσματικότερη στην θεραπεία καθώς συνδέεται άμεσα με την διαδικασία της ωρίμανσης, η οποία πραγματοποιείται με φυσικό τρόπο στην ζωή των ανθρώπων και στις οικογένειες. Τα μέλη «αναγκάζονται» να αναλάβουν την πρωτοβουλία, να βρίσουν τις δικές τους λύσεις ,να εξυπηρετούνται μόνοι, να φροντίζουν την  ζωή τους και τελικά να ορίζουν την μοίρα τους.

Έτσι, σκόπιμα οι θεραπευτές βρισκόντουσαν σε φάση αναμονής ,για να  τους αναγκάσουν να αρχίσουν πάλι τις διασυνδέσεις μεταξύ τους. Οι Θεραπευτές ζητούσαν να δούνε τις αλληλεπιδράσεις τους, και όχι απλώς να ακούσουν για αυτές. Ήθελαν να δουν ότι κανείς δεν είχε δει ως τότε, πώς καβγάδιζαν, με άλλα λόγια πώς ζούσαν. Και πράγματι πέτυχαν τον στόχο τους.

Οι Μπράις όχι μόνο δέχτηκαν αυτή την πρόκληση και φανέρωσαν τις αλληλεπιδράσεις τους αλλά άφησαν τις συγκρούσεις τους να φουντώσουν περισσότερο από ότι μπορούσαν στο σπίτι , δημιουργώντας νέα επίπεδα οργής και συγκίνηση. Το συγκεκριμένο θεραπευτικό προφίλ είχε σίγουρα να δώσει πολύ περισσότερα θετικά αποτελέσματα από ένα απλώς «αυθεντίας» προφίλ, όπου οι θεραπευτές χρησιμοποιούν την θεραπεία ως μία διδασκαλία και εκείνοι  παίρνουν τον ρόλο του δασκάλου ο οποίος κατευθύνει, καθοδηγεί, προσδιορίζει.

Η οικογένεια «αναγκάζεται» να πάρει τα ινία στα χέρια της, δραστηριοποιείται και γίνεται υπεύθυνη για τις αλλαγές που θα κάνει. Αυτή η δυναμική είναι πολύ σημαντική κληρονομιά για την αντιμετώπιση μετέπειτα οικογενειακών δυσκολιών.

Αυτό που θα μπορούσε να θεωρηθεί βοηθητικό αλλά και κάποιες φορές «ανησυχητικό» σημείο της θεραπείας είναι η έντονη προσωπική συμμετοχή των θεραπευτών . Ο Whitaker πίστευε  ότι η ενεργός και ισχυρή προσωπική συμμετοχή και φροντίδα του θεραπευτή ήταν ο καλύτερος τρόπος για να επιφέρει αλλαγές στις οικογένειες και προώθηση της ευελιξίας μεταξύ των μελών τους.

Δεν περιοριζόταν από τους κοινωνικά αποδεκτούς κανόνες ευγένειας και εκφραζόταν  ειλικρινά χωρίς να ντρέπεται να μιλήσει ανοιχτά. Ο ίδιος επικαλέστηκε τη δική του προσωπικότητα και τη σοφία του, να ανακατεύετε στα πράγματα στις οικογένειες και να βοηθήσει τα μέλη της οικογένειας να ανοίξουν τον εαυτό της στην Θεραπεία. Κάπου όμως αυτή η έντονη προσωπική συμμετοχή και η προθυμία του θεραπευτή να χρησιμοποιεί τις προσωπικές του αντιδράσεις μπορεί να οδηγήσει σε απόλυτη ταύτιση του θεραπευτή με τον θεραπευόμενο, μεροληπτική στάση και τελικά σε διαφυγή από τα επιτρεπτά όρια, όπως στην περίπτωση που ο Χουίτακερ και Ντον επιτέθηκαν ο ένας στον άλλο.

Μπορεί τελικά το αποτέλεσμα να ήταν θετικό αλλά σίγουρα η συγκεκριμένη τεχνική ήταν παρακινδυνευμένη και δύσκολα κάποιος θα την υιοθετούσε. Ο θεραπευτής οφείλει να αποφύγει να παγιδευτεί στο οικογενειακό σύστημα και να  γίνει ένας οικογενειακός θεραπευτής από τη θέση του «εκτός οικογένειας» επιστήμονα.

Οι θεραπευτές προκειμένου να ανακουφίσουν κάποιο μέλος της οικογένειας και να προκαλέσουν κάποιο άλλο χρησιμοποιούσαν συχνά την τεχνική της προσωρινής υποστήριξης του ενός μέλους . Αυτή η τεχνική φαίνεται να πετυχαίνει το σκοπό και να δραστηριοποιεί/ξεμπλοκάρει τα άτομα ακόμη παραπάνω. Παρόμοια αποτελέσματα φέρνει και η επαναδιάταξη των μελών στο χώρου, όπου φαίνεται να γεννιούνται καινούριες αντιδράσεις και να προωθείται η θεραπευτική διαδικασία. Επίσης, το χιούμορ και το γέλιο κυριαρχεί σε διάφορα στάδια της θεραπευτικής διαδικασίας άλλοτε για να χαλαρώσει και άλλοτε για να αποφορτίσει την οικογένεια.

Ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι ότι ο Whitaker συχνά προσπαθεί να ανακατευθύνει την προσοχή από το περιεχόμενο της σύγκρουσης στη συναισθηματική διαδικασία. Πολλές φορές ο φόβος της σύγκρουσης φαίνεται να είναι το πρόβλημα  και όχι το  θέμα της σύγκρουσης Σύμφωνα με τον Whitaker ο στόχος της θεραπείας είναι ότι ο θεραπευτής και οικογενειακή εργασία μαζί από κοινού να θέσουν συγκεκριμένους στόχους.

Η θεραπεία θα πρέπει επίσης να βελτιώσει τη συμπεριφορά, να ενισχύσει την ανεξαρτησία και την ελεύθερη επιλογή, και να επεκτείνει τη βίωση συναισθημάτων. Ωστόσο, δεν παρέλειψαν να ασχοληθούν και με το γλωσσικό σύστημα της οικογένειας, δηλαδή τον τρόπο οικογένεια επικοινωνεί. Η γλώσσα είναι γνωστό πλέον ότι είναι οι άνθρωποι, αλλάζοντας τον τρόπο που επικοινωνούν αλλάζουν και οι ίδιοι.

Επίσης,  βασικός στόχος της θεραπείας ήταν να μπορέσει η οικογένεια να πετύχει τη διαχωριστική εξατομίκευση κάθε γενιάς,να  δημιουργήσει συναίσθηση του ατόμου μες στην οικογένεια λυτρώνοντας τα άτομα από τις εμπλοκές μεταξύ τους. Όπως έχει τονίσει και ο Bowen, η ανάπτυξη κι η εξέλιξη των μελών της οικογένειας ατομικά, σε μία ακέραιη οικογένεια τα βοηθά να απεμπλακούν και να διαχωριστούν ψυχολογικά.

Η διαφοροποίηση του Εγώ και του Εμείς, φαίνεται να είναι ζωτικής σημασίας για την ψυχική και συναισθηματική ισορροπία ενός ατόμου. Το διαφοροποιημένο άτομο βιώνει καλύτερο επίπεδο βασικού εαυτού  και χαμηλότερο επίπεδο ψευδοεαυτού, λιγότερη συναισθηματική διάχυση στη σχέση, λιγότερη ενέργεια για τη διατήρηση του εαυτού σε καταστάσεις συγχώνευσης, περισσότερη ενέργεια για προγραμματισμένες δραστηριότητες, διαχωρισμό συναισθημάτων και αντικειμενικής πραγματικότητας και λειτουργεί με βάση τη σκέψη.

Η πραγματική φροντίδα χρειάζεται απόσταση και προαπαιτεί φροντίδα του εαυτού, ανεξαρτητοποίηση και εξέλιξη.Ο Whitaker δίνει ιδιαίτερη έμφαση  στην προσωπική ελευθερία και την ευθύνη , στην ελευθερία και την αναγκαιότητα να ανακαλύψετε την ουσία της ατομικότητας ενός ατόμου στην αμεσότητα της εμπειρίας.

Στην οικογένεια Μπράις είναι ιδιαίτερα εμφανής η αναχαίτιση της ατομικότητας κάθε μέλους , η οποία τελικά οδήγησε σε μία πανοικογενειακή συμβίωση. Εξάλλου όπως τελικά αποκαλύφθηκε , οι ίδιοι οι Μπράις δεν είχαν ποτέ διαχωριστεί σαν πραγματικά άτομα από τους γονείς τους.

Συμπεραίνοντας, οι θεραπευτές Αύγουστος Ναπιέρ και Κάρλ Χουίτακερ  κατάφεραν να κρατήσουν την οικογένεια πράγματι μαζί αλλά αλλιώτικα. Αντιμετώπισαν με έντονο προσωπικό ενδιαφέρον την οικογένεια, ενώ οι τεχνικές που χρησιμοποίησαν φαίνεται να λειτούργησαν σε μεγάλο βαθμό.

Σίγουρα, η πρόκληση και ανάληψη πρωτοβουλίας είναι μεταξύ των τεχνικών που θα ήταν χρήσιμο να ενσωματωθούν σε κάθε οικογενειακή συμβουλευτική.

Τέλος, η παρουσία του συνθεραπευτή φαίνεται να είναι πολύ σημαντική. Σε πολλά σημεία αποδείχθηκε πόσο βοηθητικός είναι ο ρόλος του, τόσο για να ξεμπλοκάρει ο θεραπευτής σε διάφορα στάδια της θεραπείας όσο και βοηθηθεί η πορεία της θεραπευτικής διαδικασίας. Αυτό που ίσως έλλειψε στις θεραπευτικές συνεδρίες είναι η ενσυναίσθηση, η φροντίδα και ο «συμπαθητικός», ευγενικός λόγος από τη μεριά του θεραπευτή, κάτι το οποίο έχει προβάλει έντονα η Βιρτζίνια Σατίρ.

 

Ασγουδάκη Γωγώ