Ετικέτα: <span>συναισθήματα</span>

Θυμός

Θυμός, σύγκρουση, όρια και άλλα δαιμόνια

Καταρχάς, ας πούμε τα καλά. Ως λαός, οι Έλληνες είμαστε τυχεροί που έχουμε αυτό το μεσογειακό ταμπεραμέντο, και μας επιτρέπεται πολιτισμικά η έντονη έκφραση του συναισθήματος. Αν δεν καταλαβαίνετε τι εννοώ, παρακολουθήστε μια γερμανική οσκαρική ταινία.

Είναι τύχη, λοιπόν, ότι μπορούμε να αποδεχόμαστε το θυμό μας, είναι τύχη να ξέρουμε ότι είναι φυσιολογικό συναίσθημα, είναι δράμα να συνειδητοποιούμε, όμως, ότι η δραματοποίηση του θυμού και η διοχέτευση του στους άλλους οδηγεί σε τριγμούς στις σχέσεις μας. Δράμα είναι και να μαθαίνουμε από την ψυχοσωματική ιατρική ότι η καταπίεση του δύσκολου αυτού συναισθήματος κι η εσωτερίκευσή του μετασχηματίζεται σε σωματικά συμπτώματα με αποκορύφωμα τα αυτοάνοσα νοσήματα.

Ο θυμός είναι μάλλον το πιο παρεξηγημένο και δαιμονοποιημένο συναίσθημα. Μας έμαθαν ότι η έκφρασή του μας καθιστά αυτόματα στην κατηγορία των κακών παιδιών. Μας έμαθαν ότι θυμώνουν μόνο όσοι είναι εγωιστές και δεν σέβονται τους άλλους. Μας έμαθαν ότι πρέπει να πειθαρχούμε το συναίσθημα μας και να είμαστε ευπρεπείς κι ευγενικοί. Μεγαλώσαμε και μας είπαν ότι στόχος είναι η γαλήνη του Βούδα. Η Επικούρεια αταραξία. Μας είπαν ότι οι σοφοί δε θυμώνουν. Πόσο δε μάλλον οι «καλοί θεραπευόμενοι». Οι ψυχολόγοι μετά μας δίδαξαν ότι πίσω από τον θυμό, κατοικεί η θλίψη. Και να ψάξουμε αυτήν να βρούμε.

Σε συνδυασμό με τις αναμνήσεις μας από τραυματικούς καβγάδες των γονιών μας ή αποτυχημένες δικές μας προσπάθειες έκφρασης του, κάθε φορά που θυμώνουμε, νιώθουμε ενοχές. Θυμώνουμε, δηλαδή με τον εαυτό μας, κι αυτό νομίζουμε ότι επιτρέπεται.

Αναρωτιέμαι αν θα είχε αλλάξει τίποτα στον κόσμο, αν κάποιοι φοβόντουσαν το θυμό και την σύγκρουση. Φαντάζομαι τον Κολοκοτρώνη να κάθεται σε ένα βράχο με τους συντρόφους του και να λέει : «Παιδιά, δεν είναι σωστό να μαλώνουμε. Πρέπει να διαχειριστούμε το θυμό μας για την σκλαβιά, και να πάρουμε την ευθύνη μας για την κατάσταση που ζούμε. Πάμε όλοι μαζί: ΩΜΜΜΜΜΜ.»

 Ο θυμός είναι ευγενές συναίσθημα. Έρχεται να μας πει ότι κάτι δεν μας αρέσει, κάτι μας πληγώνει, κάτι μας φταίει, κάτι πρέπει να αλλάξει. Αλίμονο μας και δε θυμώναμε. Θα ανεχόμασταν κάθε μορφή κακοποίησης και θα γινόμασταν κι εμείς κακοποιητές των άλλων, αφού ο θυμός είναι αυτός που μας δείχνει τι επιτρέπει ή τι δεν επιτρέπει ο άλλος να του κάνουμε.

Ο θυμός είναι ο οδηγός μας για να βάζουμε όρια. Να περιφρουρούμε τον εαυτό και τη σχέση μας και να προστατεύουμε τους αγαπημένους μας και τα ιδανικά μας. Ο θυμός μας δείχνει ξεκάθαρα, χωρίς χρωματιστά περιτυλίγματα ποιοι είμαστε και τι θέλουμε. Και φυσικά τι δε θέλουμε.

Η έκφρασή του είναι μια άλλη μεγάλη ιστορία. Πράγματι, η αφιλτράριστη και πολεμοχαρής εκδήλωσή του μπορεί να είναι καταστροφική. Κι όταν δεν είμαστε σε συνθήκες πολέμου ούτε είμαστε θύματα κατάχρησης εξουσίας, δεν νομιμοποιούμαστε να αρπάζουμε τα όπλα. Οι ανθρώπινες σχέσεις για να είναι υγιείς και υγιεινές οφείλουν να διέπονται από σεβασμό και αμοιβαιότητα. Και για να μην αποβούν αυτοκαταστροφικές, οφείλουν να είναι και οριοθετημένες. Να είναι ξεκάθαρο πού τελειώνει και που αρχίζει το όριο του κάθε μέλους. Ο θυμός μας δείχνει που θα βάλουμε το όριο και ο σεβασμός προς τον εαυτό και τον άλλον δείχνει πώς θα μπει.

Εφόσον, βέβαια, είμαστε αρκετά δυνατοί ώστε να ρισκάρουμε να θέσουμε με σαφήνεια τα όρια μας, χωρίς να φοβόμαστε ότι αν ο άλλος δεν τα αποδεχτεί, μπορεί να μας εγκαταλείψει. Κι αυτός είναι ο λόγος της μη οριοθέτησης. Της μη σύγκρουσης. Οι άνθρωποι που καταπίνουν το θυμό τους, έχουν τη τάση να λένε ότι το κάνουν επειδή δεν αντέχουν τη σύγκρουση, επειδή θέλουν την ηρεμία τους, ή επειδή δε θέλουν να πληγώνουν τους άλλους. Συνήθως, κρύβουν μέσα τους έναν τεράστιο φόβο εγκατάλειψης και μοναξιάς και ένα καλοταϊσμένο ρόλο καλού παιδιού που δεν αντέχει να μην αγαπιέται. Και όπως όλοι μας ένα σεντούκι τραυματικών συγκρούσεων. Σιωπούν, αρρωσταίνουν, γίνονται εθελοντικά μάρτυρες, και προσδοκούν ότι με αυτή την καθόλα χριστιανική και αγαθή στάση, οι άλλοι θα τους συμπονέσουν και τελικά θα τους φροντίσουν και θα τους κάνουν τα χατίρια.

Και να που τα καλά παιδιά γίνονται χειριστικοί θήτες. Αυτοκαταστροφικοί θήτες, αλλά θήτες. Προτιμούν να είναι αδύναμοι και «καλοί»,  παρά δυνατοί και «κακοί».

Είναι τρομερό πώς η οριοθέτηση έχει συγχυστεί στην σύγχρονη κουλτούρα με τον εγωισμό και τη σκληρότητα. Ίσως επειδή η τέχνη της οριοθέτησης είναι δύσκολη, απαιτεί χρόνο, απαιτεί ξεγύμνωμα του εαυτού και συνειδητοποίηση των σκιών που όλοι κουβαλάμε. Η σωστή οριοθέτηση, όμως, διακυβεύεται από Σεβασμό. Προς τον εαυτό και προς τον άλλο. Τιμά τη σχέση. Συνδέει, δεν χωρίζει. Δύο δέντρα το ένα κολλημένο πάνω στον άλλο κινδυνεύουν να πεθάνουν. Ή και τα δύο ή το πιο αδύναμο. Χρειάζεται χώρος για ανάπτυξη. Χρειάζεται όριο και ανάσα. Το ίδιο κι οι άνθρωποι.

Χανιά, 27/3/2021

Νικολέτα Νεκταρία Μπουλταδάκη

ναι χωρις θυμο οχι χωρις ενοχες

Ναι χωρίς θυμό, όχι χωρίς ενοχές

Κοινό μυστικό μεταξύ των θεραπευτών είναι ότι η ψυχοθεραπεία τελειώνει όταν καταφέρουμε στα επικοινωνιακά μας μοτίβα να λέμε ναι χωρίς να νιώθουμε θυμό, και να λέμε όχι χωρίς να νιώθουμε ενοχές. Οι ενοχές είναι μάλλον το πιο ανθεκτικό στη ζωή και στη ψυχοθεραπεία συναίσθημα. Είναι επίμονες, πανίσχυρες και πονηρές.


Οι αρχαίοι τις κατάτασσαν, άλλωστε, στην συνομοταξία των θεοτήτων, ονομάζοντας τις Ερινύες. Οι Ερινύες, κατά τον Ησίοδο, όταν ο Κρόνος ευνούχισε τον πατέρα του Ουρανό, γεννήθηκαν από το αίμα του προδομένου πατέρα. Όπως γίνεται και σ’ εμάς τους κοινούς θνητούς.

Πρωτοεισβάλλουν στη ψυχή μας, όταν οι γονείς μας φορτώνουν την απογοήτευσή τους από τις προσδοκίες που είχαν για μας. Από το αν φάγαμε όλο μας το φαγητό, μέχρι αν είμαστε καλά παιδιά και αν διαβάσαμε τα μαθήματά μας. Η λύπη κι ο θυμός τους αποδίδεται ευθέως και γραμμικά στη δική μας συμπεριφορά αφήνοντας μας την αίσθηση της παντοδυναμίας αφενός και των ενοχών από την άλλη.

Γίνεται να υπάρχει σχέση αλληλεξάρτησης χωρίς τα δύο αυτά συναισθήματα; Η επιβίωση ενός βρέφους είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τους τροφούς του. Ένα βρέφος δεν μπορεί να αντιληφθεί την ύπαρξή του ξέχωρα από αυτή του φροντιστή του. Το συναίσθημα και η συμπεριφορά του εξαρτάται άμεσα από τη σύνδεσή του με αυτόν.

Όταν πρωτοφύεται μέσα του το συναίσθημα των ενοχών, δεν μπορεί να είναι παρά αντανάκλαση του τρόμου εγκατάλειψης που στις πρώτες ηλικίες ισοδυναμεί με μη επιβίωση. Οι ενοχές έρχονται για να «διορθώσουν» μια διαρρηγμένη σχέση και να επαναφέρουν την συγχώνευση.

Και ενώ το βρέφος γίνεται παιδί και το παιδί έφηβός κι έπειτα ενήλικας, κι ενώ έχει μεσολαβήσει και αναπτυχθεί η αυτονομία, οι Ερινύες εξακολουθούν να είναι παρούσες. Όπως παρούσα είναι και η επιθυμία για συγχώνευση, συνεξάρτηση, συμπόρευση. Επιθυμία που έρχεται να καλύψει ο έρωτας και το όνειρο για εύρεση της αδελφής – ψυχής. Η Virginia Satir1 στο Ανθρώπινο καλειδοσκόπιο υποστηρίζει ότι 4 είναι οι βασικές μας λαχτάρες, οι οποίες είναι πανίσχυρες, πανανθρώπινες και βρίσκονται πίσω από κάθε μας ανάσα.

Μπορούμε να βοηθήσουμε το άτομο να τις δεχτεί, να τις διαχειριστεί διαφορετικά, να δημιουργήσει νέες μορφές έκφρασης, αλλά δεν μπορούμε να τις διαγράψουμε από τη ζωή του: Η πρώτη Λαχτάρα είναι για Μητέρα, η δεύτερη είναι η Λαχτάρα για Πατέρα, η τρίτη να Αγαπάμε τον εαυτό μας, και η τέταρτη να βρούμε την Αδελφή-ψυχή.

Και παρατηρούμε το εξής μαγικό: Οι λαχτάρες καθρεφτίζουν την διπολικότητα κι άρα ισορροπία στη ζωή μας: από τη μία μεριά έχουμε την ανάγκη για Συνεξάρτηση (μητέρα, πατέρας, έρωτας) και από την άλλη είναι η ανάγκη μας για Αυτονομία (εαυτοαγάπη).

Ο Homo Sapiens, η εξέλιξη του εξαφανισμένου Homo Erectus, προικίσθηκε με χαρακτηριστικά κοινωνικότητας για να επιβιώσει. Είμαστε φτιαγμένοι για να συνδεόμαστε, είμαστε φτιαγμένοι για να αγαπάμε. Όμως, επίσης είμαστε φτιαγμένοι να διακρίνουμε ενστικτωδώς ποιοί μας κάνουν καλό και ποιοι όχι. Κι αυτό το χαρακτηριστικό μας κατά τον Maturana2 είναι ο ορισμός της λογικής.

 

Το βρέφος, δεν αναγνωρίζει αν ο φροντιστής του είναι καλός. Αναγνωρίζει μόνο ότι τον έχει ανάγκη. Ο ενήλικας, ενώ μπορεί να αναγνωρίσει λογικά αν κάποιος του κάνει καλό, δεν μπορεί να αποκολληθεί ψυχικά αν έχει επιλέξει να συγχωνευτεί μαζί του. Η λαχτάρα για Συνεξάρτηση είναι ισχυρή και ταΐζεται από το μη ασφαλές στυλ σύνδεσης.

Αν μεγάλωσα με τρόπους που δεν μου παρείχαν βασική ασφάλεια, αν αγαπιόμουν υπό όρους, αν η δημιουργία ενοχών υπήρξε συνήθης παιδαγωγική μέθοδος στην ανατροφή μου, τότε δικαίως και διακαώς θα αναζητώ παντού την Μάνα, τον Πατέρα, την Αδελφή Ψυχή. Αν αυτές οι λαχτάρες δεν θεραπευτούν μέσα από τη ψυχοθεραπεία, δύσκολα θα ανθίσει η λαχτάρα για αγάπη του εαυτού.

Η Συνεξάρτηση και η Αυτονομία μοιάζουν με δύο δέντρα. Αν τα φυτέψουμε πολύ κοντά, δύο τινά θα συμβούν: ή θα πεθάνουν σύντομα και τα δύο επειδή δε θα μπορέσουν να ριζώσουν και να αναπτυχθούν ή το πιο ισχυρό θα ξεριζώσει το άλλο για να προχωρήσει μοναχικό το δρόμο του προς το φως. Αν, όμως τα φυτέψουμε σε μια υγιή κι ασφαλή απόσταση μεταξύ τους, θα μπορέσουν να αναπτυχθούν, να ανθοφορήσουν και να καρποφορήσουν και τα δυο.

Αυτή η απόσταση, στη θεραπευτική γλώσσα ονομάζεται οριοθέτηση. Αν δεν οριοθετηθώ από σένα, τελικά δε θα αναπτυχθώ. Βάζω όρια, δε σημαίνει σε εγκαταλείπω, ούτε προδίδω την ανάγκη μου να συμπορεύομαι. Βάζω όρια σημαίνω διεκδικώ το χώρο για να ανθίσουμε κι οι δυο. Δεν νιώθω υπεύθυνος για τα δικά σου συναισθήματα, ούτε για τον τρόμο σου εγκατάλειψης.

Νιώθω υπεύθυνος μόνο για να τιμήσω τον προορισμό μου, δηλαδή να ζήσω και να ανθίσω και να καρποφορήσω μέσα στον ζωτικό μου χώρο, που θα λέγε κι ο Lewin3. Μπορώ και λέω όχι, όταν παραβιάζεται ο χώρος μου, αυτός, και θα πω ναι μόνο όταν εξελίσσομαι καθώς συνυπάρχω μαζί σου.

Μόνο έτσι οι Ερινύες, γίνονται Ευμενίδες, μόνο έτσι έρχεται η Κάθαρση.

 

Νικολέτα Νεκταρία Μπουλταδάκη

Ψυχολόγος, Οικογενειακή Θεραπεύτρια


Βιβλιογραφία:

  1. Satir, V. (1988). The new peoplemaking. Palo Alto, CA: Science and Behavior Books.
  2. Humberto Maturana Romesín and Gerda Verden-Zöller (2008). The Origin of Humanness in The Biology of Love. Imprint Academic,USA
  3. Lewin, K., and Dorwin Cartwright (Ed.) (1951). Field theory in social science. New York: Harper.
ενσυναίσθηση

Ενσυναίσθηση, φροντίδα, σύνδεση στη θεραπευτική σχέση. Ευλογία και Κατάρα

Η πρώτη φάση κάθε ψυχοθεραπευτικής εργασίας, ανεξάρτητα από την εκπαίδευση …

δυναστεία της χαράς

Η δυναστεία της χαράς, κι άλλες Χριστουγεννιάτικες ιστορίες

Τα Χριστούγεννα έφτασαν και μαζί τους μας κάνει επίσκεψη ο Άη Βασίλης, …

συμπόνια

Η σημασία του να είσαι συμπονετικός

Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος για να αγαπά. Η αγάπη, λέει ο Χιλιανός βιολόγος …