Στεναχωρηθείτε γιατί χανόμαστε (το φάρμακο για τη θλίψη δεν είναι το prozac)
Ποιο να είναι άραγε το μεγαλύτερο κακό που μπορεί να συμβεί σε έναν άνθρωπο; Ο θάνατος, η απώλεια, η αρρώστια, η φτώχια, η μοναξιά; Και ποιο από όλα αυτά δεν είναι μέρος του παιχνιδιού; Τι από όλα αυτά δεν είναι φυσικό κομμάτι της ζωής; Ποιος μύθος μας ταΐστηκε ότι η ζωή είναι ένα λούνα παρκ και μια βόλτα σε ένα ολάνθιστο λιβάδι; Σε ποιο σύννεφο απάνω μας ανέθρεψαν και η πτώση από αυτό μας έφερε μπροστά στη φρικαλεότητα της ζωής; Ποιος μας έταξε νόημα ύπαρξης και πότε υπογράψαμε συμβόλαιο ευτυχίας;
Να εξηγηθώ. Σε καμία περίπτωση δεν νομιμοποιώ την αδικία, την κοινωνική διάκριση, τον ρατσισμό, τον φασισμό, την ταξική ανισότητα. Μπροστά σε κανένα ανθρώπινο κατασκεύασμα ανθρωποφαγίας και ελέγχου του πλούτου δεν στέκομαι κυνική και αμέτοχη. Καμία αιματοχυσία ισχυρού προς αδύναμου δεν μπορεί να αποτελεί φυσικό νόμο. Σε αυτά, την τάξη την έχει υμνήσει πανέμορφα ο Δάντης. Το πιο σκοτεινό μέρος της Κόλασης, λέει, φιλοξενεί αυτούς που είδαν την αδικία και δεν έκαναν τίποτα.
Αυτό που δεν σταματά να με εκπλήσσει είναι η αδυναμία του ανθρώπου να αποδεχτεί τους φυσικούς κανόνες της ζωής. Με την όλη παραδοξότητα της, για την οποία τα έχουν πει καλύτερα οι υπαρξιστές φιλόσοφοι. Ήταν παγίδα. Γεννηθήκαμε, και όχι μόνο θα υποφέρουμε, αλλά και στο τέλος θα πεθάνουμε. Και έχουμε την δυστυχία (;) να έχουμε συνείδηση γι’ αυτό το άδοξο τέλος. Αυτό δεν είναι το δεδομένο; Υπάρχει κάποια βεβαιότητα τρανότερη από αυτήν; Τότε, γιατί κάνουμε σαν να ζούμε σε άλλη κατάσταση; Γιατί είναι τόσο τρομαχτικό και αβάσταχτο να μην πηγαίνουν όλα καλά; Και ακόμα χειρότερα, γιατί ζούμε σαν να είμαστε επτάψυχοι;
Μια ζωή λοιπόν καταδικασμένη να τελειώσει, νωρίτερα ή αργότερα, που φέρει αντάμα και την απόλυτη γνώση για αυτό, δεν μπορεί παρά να είναι συνυφασμένη με την θλίψη, τον φόβο, την απόγνωση. Η λύπη είναι το πιο νομιμοποιημένο συναίσθημα για την ανθρώπινη κατάσταση. Ταυτόχρονα, τα αντικαταθλιπτικά είναι τα πρώτα σε κατανάλωση συνταγογραφούμενα φάρμακα! Επιπόλαιο μεν, έγκυρο δε, συμπέρασμα: ο άνθρωπος δεν αποδέχεται, δεν αντέχει να είναι άνθρωπος. Ο αφανισμός μας πιθανότερό είναι να έρθει λόγω αυτοκαταστροφής παρά από την τρέλα του Τραμπ και όποιου Τραμπ. Δεν χρειαζόμαστε μισάνθρωπους ηγέτες για να πεθάνουμε, ούτε πολέμους. Μια χαρά, το κάνουμε και μόνοι μας. Μαζικά, συντεταγμένα, υπεύθυνα. Και με τόση φαντασία.
Η αλγοφοβία, αυτός ο πολύ μοντέρνος ορισμός των ψυχιατρικών εγχειριδίων φιγουράρει στα επιστημονικά συνάφια σαν να περιγράφει άλλη μια αγχώδη διαταραχή. Μια φοβία, ας πούμε, σαν την κλειστοφοβία. Σημείο των καιρών, νέο κοινωνικοπαθολογικό σύμπτωμα, ας το ερευνήσουμε επιδημιολογικά και ας ανακαλύψουμε το σούπερ χάπι που θα είναι ταυτόχρονο αντικαταθλιπτικό, ηρεμιστικό και παυσίπονο. Πρόβλημα ελύθη, ας πάω τώρα να τριγωνοποιήσω την ανημποριά μου να διαχειριστώ τη ζωή μου με αλκοόλ, τικ τοκ και σεξτινγκ. Γιατί τάχα μου, ο φόβος της θλίψης αφορά άλλους, όχι εμένα.
Ο πρώτος μου δάσκαλος, ο Αχιλλέας Προκοπίου, έλεγε ότι κατάθλιψη σημαίνει «κατά της θλίψης». Κι είχε δίκιο. Το κύριο σύμπτωμα της κατάθλιψης δεν είναι η θλίψη, όπως εσφαλμένα ακούγεται από τη ρίζα της λέξεως, «αυτός που έχει καταβληθεί από την θλίψη». Το κύριο σύμπτωμα είναι η ανηδονία. Κανένα συναίσθημα. Και αν μπορεί να διακριθεί ένα κυρίαρχο συναίσθημα, αυτό είναι ο φόβος. Ο φόβος μην αρρωστήσω, μην πεθάνω, ο φόβος πώς θα τα βγάλω πέρα, πώς θα επιβιώσω, πώς θα αντέξω. Και πιο σημαντικός. Ο φόβος μην στεναχωρηθώ. Και πάθω τίποτα. Αστείο δεν είναι; Σταματάω τη ζωή μου, την βάζω σε απόλυτη παύση, δεν χαίρομαι δεν απολαμβάνω, μισουπάρχω, και όλο αυτό μην τυχόν και στεναχωρηθώ και πάθω τίποτα.
Ενώ κάποτε απολαμβάναμε να στεναχωριόμαστε. Έφευγε η μαμά μας από το δωμάτιο και κλαίγαμε γοερά. Δεν μας έπαιρναν τρίτο παγωτό και χτυπιόμασταν στους δρόμους. Μαλώναμε με τον φίλο μας και κάναμε μούσκεμα το μαξιλάρι μας. Και τίποτα δεν παθαίναμε. Και όταν χαιρόμασταν, γελάγαμε κακαριστά και κάναμε κολοτούμπες και ας φορούσαμε τα καλά μας. Γιατί όλα τα συναισθήματα τα βιώναμε ως φυσιολογικά.
Δεν ξέρω αν υπεύθυνα για την απώλεια της ικανότητας μας να βιώνουμε άνετα τα δύσκολα μας συναισθήματα είναι περισσότερο οι κοινωνικές επιταγές, η διαπαιδαγώγηση, η επαφή μας με καταπραϋντικές ουσίες, όπως το αλκοόλ και τα ναρκωτικά, ή η φυλακή του καπιταλισμού που επιμένει να νομιμοποιεί το 8ωρο, 5νθημερο (αν δηλαδή είσαι λίγο τυχερός) ως φυσική κατάσταση και απαγορεύει την απουσία από την εργασία λόγω πένθους ή θλίψης. Νομίζω ότι είναι εξίσου υπεύθυνα και τα μίκρο και τα μάκρο συστημικά δυναμικά. Από την μία προσαρμοστήκαμε κοινωνικά βρίσκοντας διεξόδους να υποφέρουμε λιγότερο και από την άλλη αποδεχτήκαμε αμαχητί ότι το να είσαι παραγωγικός είναι πιο ανθρώπινο από το να είσαι στεναχωρημένος.
Όπως και να έχει, νομίζω ότι το μεγαλύτερο δώρο που μπορούμε να κάνουμε στην υγεία μας και στην ευζωία μας είναι να ξαναθυμηθούμε να στεναχωριόμαστε. Να αντέχουμε να μην είμαστε καλά. Να μας ρωτάνε πώς είμαστε και να λέμε «είμαι πολύ στεναχωρημένη και είμαι περήφανη που το αντέχω». Τι μεγαλείο! Και τι μεγάλο άνοιγμα για την ψυχή να πετάξει! Γιατί αν πραγματικά δεν με φοβίζει ο πόνος, τι μπορεί να με φυλακίσει; Μήπως αυτό εννοούσε ο Καζαντζάκης όταν έλεγε «δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβάμαι τίποτα, είμαι ελεύθερος»; Η θλίψη άλλωστε είναι αυτή που έρχεται να μας πει: εδώ δεν είσαι καλά, κοπάνα την. Και εμείς διαλέγουμε να την πιούμε, να την καπνίσουμε, να την χαζέψουμε πάνω σε μια οθόνη, για να μην φύγουμε από εκεί που δεν είμαστε καλά. Και μετά, έρχονται τα αυτοάνοσα, ως τελευταία κραυγή της ψυχής να θυμηθούμε να ζήσουμε, και πάλι φοβόμαστε μην ξεβολευτούμε.
Νιώθω ότι ο ρόλος των ειδικών ψυχικής υγείας πρέπει να επαναπροσδιοριστεί. Δεν μπορεί να είναι ο στόχος μας να κάνουμε τους ανθρώπους χαρούμενους. Ας τελειώσει πια η ιστορία με την δικτατορία της χαράς. Εξάγουμε καταθλίψεις. Ο στόχος πρέπει πάντα να είναι να βοηθάμε τους ανθρώπους να θυμούνται και να γιορτάζουν ότι είναι άνθρωποι. Ολόκληροί άνθρωποι. Να πορεύονται σύμφωνα με την φύση τους. Να αντέχουν να πονούν και να μαθαίνουν να μοιράζονται την θλίψη τους. Να την κοινωνούν. Να γελάνε και να πονάνε και να χορεύουν και να τραγουδούν και να τιμούν το δώρο της ζωής. Και να αγαπάνε, γνωρίζοντας ότι η αγάπη φέρνει τον μεγαλύτερο πόνο, άμα την χάσεις, αλλά και το μόνο νόημα να ζεις, όταν ξέρεις ότι θα πεθάνεις. Και δεν τα λέω εγώ. Προφανώς. Τα είπαν οι αρχαίοι γιατροί, οι φιλόσοφοι και τα τραγουδούν οι ποιητές. Κάτι θα ξέρουν.
Χανιά, 11 Μάρτη 2026
Νικολέτα Μπουλταδάκη
