Μήνας: <span>Ιούνιος 2022</span>

ενσυναίσθηση

Ενσυναίσθηση, φροντίδα, σύνδεση στη θεραπευτική σχέση. Ευλογία και Κατάρα

Η πρώτη φάση κάθε ψυχοθεραπευτικής εργασίας, ανεξάρτητα από την εκπαίδευση που έχει λάβει ο θεραπευτής είναι η σύνδεση με τον πελάτη. Και πώς αλλιώς να γίνει, άλλωστε; Ο θεραπευόμενος έρχεται σ’ εμάς ανοίγοντας τη ψυχή του, γυμνός κι αδύναμος. Οφείλουμε να του προσφέρουμε ένα πλαίσιο που θα νιώσει ασφαλής και όχι εκτεθειμένος.

Ο Carl Rogers μας έκανε δώρο τις τρεις θεραπευτικές δεξιότητες που εξασφαλίζουν ότι θα επιτύχουμε το στόχο της σύνδεσης: Ενσυναίσθηση, Αυθεντικότητα, Άνευ όρων Αποδοχή. Ενσυναίσθηση, για να μπαίνουμε στα ρούχα του άλλου, να νιώθουμε το συναίσθημα του και να του το αντανακλάμε πίσω: «ξέρω πώς νιώθεις, είναι δύσκολο». Αυθεντικότητα, για να βγάζουμε από πάνω μας τις στολές της αυθεντίας, του καθωσπρεπισμού και του γκουρού: «είμαι κι εγώ άνθρωπος, όπως εσύ».  Άνευ όρων αποδοχή για να μην υπάρχει τίποτα που δεν εγκρίνουμε, τίποτα που επικρίνουμε τίποτα που θεωρούμε μη ανθρώπινο: «είναι εντάξει που δεν είσαι τέλειος. Κανείς δεν είναι τέλειος».

Οι 3 αρχές του Rogers είναι τόσο περασμένες ως βίβλος στη δουλειά των ψυχοθεραπευτών πλέον, που πράγματι φαίνεται αδιανόητο να λάβει χώρα ψυχοθεραπευτική πράξη χωρίς αυτές. Είμαστε αυτοματοποιημένοι να νοιαζόμαστε, να είμαστε εκεί, να δεχόμαστε και να «αγκαλιάζουμε» κάθε συναίσθημα και κάθε αφήγηση. Κι αυτό φέρνει τη μαγεία της ψυχοθεραπείας, αυτό ανοίγει απαλά τις ψυχές, αυτό μαθαίνει τον άνθρωπο να αγαπά και να σέβεται τον εαυτό του, που είναι πάντα ζητούμενο. Προσφέρουμε απλόχερα ένα πλαίσιο που ο άνθρωπος νιώθει σαν το σπίτι του.

Ο Irvin Yalom ισχυρίζεται ότι το 80% της θεραπείας, οφείλεται σε αυτές τις τρεις αρχές. Και τίποτα άλλο να μη χρησιμοποιήσει ως τεχνική από την εργαλειοθήκη του ο θεραπευτής, η σύνδεση που επιφέρουν στο εδώ και τώρα στο εγώ και εσύ είναι άκρως θεραπευτική.

Όμως, όπως όλα στη ζωή, οι τρεις αρχές από μόνες τους δεν είναι αρκετές. Ένας λόγος, ο πιο αυτονόητος, είναι ότι αυτή η εμπειρία άνευ όρων αποδοχής, ελευθερίας και ζεστασιάς είναι τόσο ξεχωριστή που είναι σχεδόν αδύνατον να απαντηθεί σε συνδέσεις στην, έξω από το γραφείο του ψυχοθεραπευτή, ζωή. Οι σημαντικοί μας Άλλοι δεν είναι ποτέ τόσο ανοιχτοί και ανεκτικοί. Γιατί με τους σημαντικούς μας άλλους, η σχέση είναι δούναι και λαβείν, απαιτεί να προσφέρεις τουλάχιστον όσο παίρνεις. Ο θεραπευτής δε ζητά τίποτα πέρα από την αλήθεια σου, και το θεραπευτικό σου συμβόλαιο. Ο σύντροφός σου, όμως, ο γονιός και ο φίλος σου ζητούν. Ο θεραπευτής, κινδυνεύει να γίνει στα μάτια σου, ο τέλειος άνθρωπος, ο σωστός φίλος και ο ιδανικός εραστής. Όχι μόνο λόγω της μεταβίβασης, αλλά επειδή εκείνη τη θεραπευτική ώρα, με σκοπό του μόνο την ενσυναίσθηση και τη σύνδεση, αυτό το ρόλο παίρνει. Σου γίνεται απαραίτητος, σε εξαρτά πάνω του ακόμα και χωρίς την θέλησή του. Είναι σχεδόν αψεγάδιαστος, είναι πάντα εκεί, είσαι ο βασιλιάς και η βασίλισσά για εκείνη τη μαγική θεραπευτική ώρα. Γίνεσαι κι εσύ σχεδόν αψεγάδιαστος, γίνεσαι κι εσύ ό,τι καλύτερο μπορείς να γίνεις. Και μάντεψε: σου γίνεται απαραίτητος, εξαρτάσαι από αυτόν, γιατί μόνο μαζί του νιώθεις τόσο καλά.

Ο άλλος μεγάλος κίνδυνος του να είσαι ως θεραπευτής μόνο ενσυναισθητικός και ζεστός και  συμπονετικός είναι ότι παιδοποιείς τον θεραπευόμενο. Και αυτό δεν είναι απλώς επικίνδυνο, είναι και αντιδεοντολογικό. Η ομάδα του επικοινωνιακού μοντέλου του MRI αποφάνθηκε ότι κάθε μήνυμα εμπεριέχει και μια εντολή. Για παράδειγμα, σε ένα ζευγάρι που κάθεται στον καναπέ, αν η γυναίκα πει « κάνει κρύο»  πίσω από την αναφορά της στην εξωτερική ή την εσωτερική της θερμοκρασία, ζητά από το σύντροφό της να φροντίσει να τη ζεστάνει.  Όταν ο θεραπευτής δείχνει με τη στάση του ότι «θα είμαι εδώ να φροντίζω τις πληγές σου», αυτόματα στέλνει ένα διπλό μήνυμα: «φέρνε μου πληγές, για να είμαι εδώ, να πονάς, για να σε φροντίζω». Άλλωστε όλες οι σχέσεις είναι συμπληρωματικές. Δεν θα υπήρχαν δάσκαλοι, χωρίς μαθητές, θεραπευτές χωρίς θεραπευόμενους και θήτες χωρίς θύματα.

Η παιδοποίηση του θεραπευόμενου και η καθυστέρηση του να αναλάβει την ευθύνη του εαυτού του και να ενηλικιωθεί είναι, κατά τη γνώμη μου, το μεγαλύτερο και συχνότερο, ανάμεσα στους αρχάριους θεραπευτές, λάθος. Δουλειά των θεραπευτών είναι να βοηθάμε τον άνθρωπο να ανακτά και να αποκτά τις δεξιότητες αυτές που θα τον κάνουν θεραπευτή του εαυτού του και κυρίαρχο της ζωής του. Το νοιάξιμο μας, είναι  δρόμος να φτάσουμε σε αυτόν τον στόχο, αλλά αν μείνουμε μόνο εκεί, τελικά εξυπηρετούμε δικά μας σκοτάδια, εμείς οι θεραπευτές. Τις σκιές που φωνάζουν να είμαστε απαραίτητοι, να μας χρειάζονται, να μας αγαπάνε, να είμαστε σπουδαίοι και τρανοί. Και αν θέλουμε να πάμε πιο βαθιά στους Δαντικούς κύκλους της Κολάσεως, να βγάζουμε τα προς το ζην έχοντας για χρόνους επί χρόνων σταθερούς τους πελάτες μας. Γιατί αν δεν μας έχουν πια ανάγκη, κλέφτες θα γίνουμε;

Στην πραγματικότητα, ο κίνδυνος της παιδοποίησης, παράγει θύματα. Δεν αφήνει απλά τον Πελάτη στο ρόλο του Παραπονούμενου, τον προάγει στο ρόλο του Θύματος. Αυτού που ποτέ δε φταίει, που τα τραύματα του δεν κλείνουν, που οι άλλοι είναι εχθρικοί και θύτες, που ο κόσμος είναι αβάσταχτος και η ζωή άθλος. Που δεν θα αναλάβει ποτέ τη ευθύνη να πει «η ζωή μου, είναι δική μου και εγώ παρά τις πληγές μου και τις δυσκολίες μου θα χαράξω την ευτυχία μου»

Ο Carl Whitaker, συστημικός θεραπευτής, εκπρόσωπος του εμπειρικού μοντέλου, ρηξικέλευθος και επαναστατικός δίνει την εξής συμβουλή στους θεραπευτές:

«Πώς λειτουργούμε όταν πετάμε τη ρόμπα του γκουρού ή τον εξοπλισμό του ήρωα; Ο ρόλος του ειδικού ή του γκουρού έχει μεγάλη απήχηση, επειδή μας εξαπατά στο να νομίζουμε ότι είμαστε ξεχωριστοί. Ότι έχουμε τη σοφία και την εξυπνάδα να διδάξουμε κάτι παραπάνω για την ζωή. Είναι προκλητικό, αλλά θανάσιμο. Όπως και να το κάνεις, κι εσύ θα πεθάνεις στο τέλος. ..όταν ξεπεράσεις τη φάση με την ανωτερότητα σου, και συνειδητοποιήσεις ότι είσαι ένα τίποτα, είσαι έτοιμος να αναλογιστείς τι σημαίνει πραγματικά φροντίδα. Για να είσαι πραγματικά φροντιστικος, πρέπει να μπορείς να σχοινοβατείς. Ενώ η ικανότητα να είσαι τρυφερός είναι κεντρική, η ικανότητα να είσαι σκληρός είναι εξίσου απαραίτητη. Το να σαι καλός στο ένα από τα δύο, δεν αρκεί. Η υπερβολική τρυφερότητα, πέφτει στην παγίδα να έχεις την ψευδαίσθηση ότι είσαι βοηθητικός, ενώ η υπερβολική σκληρότητα σε κάνει σαδιστή. Χρειάζεται ισορροπία και στα δύο. Να είσαι τόσο σκληρός, όσο και τρυφερός.»

Το να ακολουθήσεις τις προκλήσεις του Whitaker, και να εμπεριέξεις στη ψυχοθεραπευτική σου πράξη την ιερή του τρέλα, είναι μάλλον επικίνδυνο, αν δεν είσαι κατάλληλα εκπαιδευμένος και πολύ έμπειρος. Όμως, η θεραπευτική στάση που δηλώνει «είμαι άνθρωπος, όπως κι εσύ, με τις πληγές μου, τα ελαττώματά μου, τις σκιές μου. Δεν προσποιούμαι ότι είμαι κάτι που δεν είμαι, δεν φοράω ρόλους γκουρού, δεν ξέρω να σου πω τι είναι καλύτερο για σένα. Είμαι εδώ για να προσπαθήσω να σε βοηθήσω να δεις μόνος σου τι είναι καλό για σένα και σε αυτό το ταξίδι εμπιστεύομαι απολύτως την ικανότητα και το θάρρος σου να τα καταφέρεις και να προχωρήσεις», είναι η στάση που μας άφησε κληρονομιά αυτός ο δάσκαλος.

Η καλή μάνα και ο καλός πατέρας μεγαλώνουν τα παιδιά τους προσφέροντας τους απεριόριστή αγάπη, ενώ ταυτόχρονα τα εκπαιδεύουν να ανοίξουν τα φτερά τους και να τα καταφέρουν στη ζωή χωρίς αυτούς στο πλάι τους. Οι καλοί γονείς δεν είναι απαραίτητοι, όταν το παιδί ενηλικιώνεται. Αυτή είναι αγάπη και αυτή είναι φροντίδα. Και οι θεραπευτές, για να είναι καλοί, πρέπει όχι μόνο να φροντίζουν αλλά και να προκαλούν την ενηλικίωση. Έτσι είναι η αγάπη…

Βιβλιογραφία:  Carl A. Whitaker, Dancing with the Family: A Symbolic-Experiential Approach, 1988, Brunner/Mazel, NY

 

δυναστεία της χαράς

Η δυναστεία της χαράς, κι άλλες Χριστουγεννιάτικες ιστορίες

Τα Χριστούγεννα έφτασαν και μαζί τους μας κάνει επίσκεψη ο Άη Βασίλης, τα ξωτικά, οι καλικάντζαροι, οι νονοί και τα σόγια. Στολισμένα δέντρα, μυρωδιές από μελομακάρονα και κουραμπιέδες, δώρα, παιχνίδια με τράπουλες, ρεβεγιόν, αλκοόλ, ξεκούραση και κραιπάλη. Και παιδικές αναμνήσεις με γιορτινή ατμόσφαιρα, οικογενειακές τελετουργίες, διακοπές, παιχνίδια, εκπλήξεις. Νοσταλγία της ανέμελης, χαρούμενης παιδικότητας. Κι επιστροφή στην πραγματικότητα. Χριστούγεννα 2020.

Χριστούγεννα χωρίς ευκαιρίες για γιορτή, χωρίς ξενύχτια, γιορτές, επισκέψεις, χωρίς λεφτά, χωρίς ταξίδια και χωρίς ανεμελιά. Ιδέες για ανταρσία και παρανομία και συζητήσεις για μυστικές συνευρέσεις με ψευδαίσθηση επανάστασης. Φόβος και κατάθλιψη μαζί με ρίσκο και περήφανη χαρά. Ή στο φόβο, ή στη θλίψη. Ή και στα δύο. Η αναζήτηση της χαράς είναι το αίτημα και γίνεται αυτοσκοπός.

Επειδή είναι Χριστούγεννα, και τα Χριστούγεννα είναι γιορτή. Η Γιορτή. Ακόμα και οι μη χριστιανικοί λαοί τα γιορτάζουν φωτίζοντας το σκοτάδι του Χειμώνα, αρνούμενοι τον ύπνο της φύσης, αδυνατώντας να αντέξουν την γαλήνη των ατελείωτων σκοτεινών ωρών και την αταραξία της παγωνιάς.

Ανήκουμε σε μια σειρά γενεών που τα Χριστούγεννα δεν είναι μια ιερή χριστιανική μέρα, αλλά ένα σύμβολο ευδαιμονίας, μαγείας, παιδικότητας, χαράς. Με όσα αγαθά και παραδόσεις εκπληρώνουν αυτούς τους στόχους. Οι γιορτές είναι η ευκαιρία να έρθουμε πιο κοντά. Με φίλους, συγγενείς και με την ίδια μας την οικογένεια. Τυλίγουμε την Σύνδεση σε μεγάλα κουτιά, και την Αγάπη σε χαρτί περιτυλίγματος. Τις  δένουμε με κορδέλες Χαρούμενης Διάθεσης, και προσφέρουμε τα δώρα μας σε όσους αγαπάμε. Καταπραΰνουμε τις ενοχές μας για την αφθονία μας σε παζάρια αγάπης και φιλανθρωπίες. Και χαμογελάμε περήφανοι που βιώνουμε το πνεύμα της αγάπης.

Και φέτος στεναχωριόμαστε που δε θα γιορτάσουμε. Που θα χάσουμε την ευκαιρία για λάμψη, ψευδαίσθηση ευδαιμονίας και πάρτι. Ανησυχούμε ότι θα πάθουμε κατάθλιψη, ότι κινδυνεύει η ψυχική μας ευρωστία, ότι αυτή η απομόνωση θα μας καταβάλει. Λυπόμαστε που δε θα μπορέσουμε να κάνουμε ό,τι κάναμε πάντα και νιώθουμε ότι οι γιορτές έχασαν το νόημα τους, λόγω των επιβαλλόμενων περιορισμών.

Μας έκλεψαν τα Χριστούγεννα, μας απήγαγαν τη χαρά. Λες και η χαρά είναι επιβεβλημένη, λες και η γιορτή αφορά μερικές ημέρες τον χρόνο. Ο ψυχαναγκασμός για χαρά είναι ο φόβος για τη θλίψη. Είμαι υπέρ της χαράς, είμαι κατά της θλίψης. Και όταν είμαι κατά της θλίψης, έχω …… μάντεψε ….. : Κατά-θλίψη. Όταν λέω θέλω να είμαι χαρούμενος, όταν λέω ότι η χαρά μου εξαρτάται από τον τάδε ή τον δείνα παράγοντα, βάζω τον εαυτό μου σε ένα κυνήγι ευδαιμονίας, και κάθε κυνήγι εμπεριέχει a priori άγχος κι αγωνία. Βάζω μόνος μου τρικλοποδιά στη χαρά, όταν τη θεωρώ αυτοσκοπό. Γιατί χαρά με άγχος δεν είναι χαρά , είναι μανία. Και θλίψη με άγχος είναι κατάθλιψη.

Η ουσία της χαράς ενσωματώνει μέσα της πολλές θλίψεις, πολύ πόνο και βιωμένη σοφία. Δεν εξαρτάται από συγκεκριμένες ημερομηνίες στο ημερολόγιο, ούτε από εξωτερικές εφήμερες συνθήκες. Η ουσία της χαράς είναι η αίσθηση ευγνωμοσύνης κι ευλογίας για το εδώ και τώρα, για την ίδια την ευκαιρία της ύπαρξης. Για την Σύνδεση χωρίς κουτιά, για την Αγάπη χωρίς περιτυλίγματα.

Τα Χριστούγεννα, τα φετινά είναι διαφορετικά για τους προνομιούχους από εμάς. Για αυτούς που έχουν τη δυνατότητα της γιορτής, των δώρων, των δεξιώσεων και τον εξόδων. Για το μεγαλύτερο μέρος των συνανθρώπων μας είναι σχεδόν όπως τα περυσινά. Αυτό που μας συνδέει είναι η σκιά του ιού κι ο φόβος της απώλειας. Είναι επιλογή μου και φέτος και πάντα πού θα στρέψω το βλέμμα μου. Στην ευλογία να είμαι ζωντανός και υγιής ή στην ματαίωση των περασμένων μεγαλείων. Στο προνόμιο μου να έχω οικονομικές και επαγγελματικές δυνατότητες κι ευκαιρίες ή στην προσωρινή μου δυσχέρεια. Στην ευγνωμοσύνη που έχω αγαπηθεί ή στον έρωτα που προσμένω. Η χαρά και η θλίψη μπορούν να είναι επιλογές. Όποια κι αν επιλέξεις, κράτησε την καθαρή. Ρούφηξε την ολόκληρη χωρίς συνοδεία αγωνίας κι άγχους.  Και η χαρά θα γίνει κομμάτι σου ζωτικό και η θλίψη η καθάρια, κάποτε θα κάνει τον κύκλο της. Η δυναστεία της χαράς είναι εξουσία ανθυγιεινή. Κατάρριψέ την!

Νικολέτα Νεκταρία Μπουλταδάκη

Δεκέμβρης 2020

 

συμπόνια

Η σημασία του να είσαι συμπονετικός

Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος για να αγαπά. Η αγάπη, λέει ο Χιλιανός βιολόγος Humberto Maturana, είναι το βασικό στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης. Δεν είναι αρετή ούτε συναίσθημα. Είναι αυτό που έκανε τον homo sapiens να επιβιώσει. Και η ευφυΐα είναι η βιολογική συνέχεια της αγάπης, ως ικανότητα συμμετοχής και συνεργασίας για τον κοινό αγώνα.

Η μη συμπόνια, είτε εκφράζεται ως μνησικακία, είτε ως αδιαφορία, είτε ως επίκριση, δεν απομακρύνει απλά τον άλλο από κοντά μου: είναι αυτοκαταστροφική για μένα τον ίδιο. Με απομακρύνει από τη φύση μου, και εμποδίζει την ίδια την επιβίωση μου. Με αφήνει μόνο. Ακόμα κι αν  παραμυθιάζω τον εαυτό μου ότι βάζω όρια και προστατεύομαι, ακόμα κι αν με καθησυχάζω ότι με την στάση μου προσφέρω στον άλλο μια ευκαιρία αυτογνωσίας κι αλλαγής, ακόμα κι αν εκλογικεύω τη συμπεριφορά μου (ή τη μη συμπεριφορά μου) ως αντίδραση στην συμπεριφορά του άλλου, ακόμα κι αν εφευρίσκω άμυνες και νοητικά τεχνάσματα για να νιώσω καλά, τελικά μένω μόνος. Στερώ από τον εαυτό μου το δώρο της σύνδεσης, και ανοίγω μια μαύρη τρύπα στη ψυχή μου.

Κάθε φορά που ερμηνεύω τον άλλον, κάθε φορά που παίρνω το ρόλο του κριτή ή του τιμωρού, κάθε φορά που επιτίθεμαι στον άλλο, κάθε φορά που τον υποτιμώ, χάνω και λίγο από την ευφυΐα μου, χάνω την ανθρωπιά μου.

Μεγαλώσαμε με διδαχές σφάλματος και τιμωρίας. Οι αρχαίοι φιλόσοφοι εξήραν την αρετή που έρχεται με την πιστή εφαρμογή του καθήκοντος του πόνου και της θυσίας. Οι απανταχού θρησκείες υμνούν τη ζωή του μαρτυρίου. Οι επιστήμονες διαλαλούν ότι οι νόμοι της φύσης προστάζουν το μεγάλο ψάρι να τρώει το μικρό. Η φροϋδική παράδοση μιλά για επιθετικές παρορμήσεις που ελέγχουν τη ζωή μας. Ο συμπεριφορισμός διακηρύσσει την ιδέα της ανταμοιβής και της τιμωρίας. Είμαστε προγραμματισμένοι να ορίζουμε τις συμπεριφορές ως καλές και ως κακές και φτάνουμε να ορίζουμε με τον ίδιο τρόπο τους ανθρώπους. Έτσι μάθαμε, έτσι γαλουχηθήκαμε.

Και νιώσαμε μικροί. Και νιώσαμε φόβο .Και νιώσαμε ενοχές.  Και νιώσαμε αδικία. Και τρόμο. Και είτε διοχετεύσαμε αυτά τα συναισθήματα προς τα μέσα είτε τα καθρεφτίσαμε προς τα έξω. Είναι δύσκολο να είσαι κακός, αλλά είναι πιο δύσκολο να είσαι ο μόνος κακός. Βοηθά να αισθάνεσαι ότι και οι άλλοι είναι κακοί, κι αν δεν είναι, τους κατασκευάζεις.

Δεν έμαθες ότι μπορείς να επιλέξεις την αυτοσυμπόνια. Ότι μπορείς, δηλαδή, να αισθανθείς καλοσύνη, φροντίδα και κατανόηση για τον εαυτό σου. Να νιώσεις την αίσθηση της κοινής ανθρωπιάς της σύνδεσης και της αλληλεξάρτησης. Να νιώσεις ενσυνειδητότητα: επίγνωση των δεινών που συμβαίνουν, όχι ταύτισης με αυτά. Και αφού είσαι σκληρός με τον εαυτό σου, και αφού θεωρείς ότι πάντα μπορείς και καλύτερα, πώς γίνεται να μην είσαι σκληρός με τους άλλους; Δε γίνεται.

Όλα τα συναισθήματα, όλες οι αξίες, η αυτοεικόνα μας, η αγάπη μας προς τους άλλους δεν είναι παρά αντανακλάσεις αυτών που συμβαίνουν μέσα μας. Αν με αγαπώ, ξέρω να σ’ αγαπώ. Αν είμαι επικριτικός με μένα θα είμαι και με σένα. Δεν μπορώ να σου προσφέρω κάτι που δεν έχω. Είναι ψευδαίσθηση να θεωρώ ότι είμαι αυστηρός μόνο με τον εαυτό μου, αλλά με τους άλλους είμαι γλυκός.

Και δεν αξίζει να είμαι κακός με μένα. Ο εαυτός μου είναι το μόνο που έχω. Οφείλω να με φροντίσω να με συγχωρέσω, να με αγκαλιάσω και να αφουγκραστώ την ανάγκη μου για σεβασμό, για αγάπη, για σύνδεση. Δεν με παραχαϊδεύω. Μου προσφέρω τα εργαλεία για επιβίωση και ανάπτυξη. Μόνο μη μπερδέψω την αυτοσυμπόνια με την περηφάνια, την αυτοσυγχώρεση με την απαλλαγή ευθυνών και την ανάγκη μου για σεβασμό με την εξουσία.

Είμαι πεπεισμένη ότι οι άνθρωποι κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε για να επιβιώσουμε. Επιλέγουμε να κάνουμε άλμα πίστης στην παραδοξότητα της ύπαρξης ενώ ξέρουμε ότι καραδοκεί ο θάνατος στο τέλος του έργου. Η υπαρξιακή οδύνη είναι αρκετό βάρος για να σηκώνουμε. Μη βάζουμε κι άλλο στην πλάτη μας ή στην πλάτη των άλλων.

Χανιά, 29/1/2021

Νικολέτα Μπουλταδάκη

 

Θυμός

Θυμός, σύγκρουση, όρια και άλλα δαιμόνια

Καταρχάς, ας πούμε τα καλά. Ως λαός, οι Έλληνες είμαστε τυχεροί που έχουμε αυτό το μεσογειακό ταμπεραμέντο, και μας επιτρέπεται πολιτισμικά η έντονη έκφραση του συναισθήματος. Αν δεν καταλαβαίνετε τι εννοώ, παρακολουθήστε μια γερμανική οσκαρική ταινία.

Είναι τύχη, λοιπόν, ότι μπορούμε να αποδεχόμαστε το θυμό μας, είναι τύχη να ξέρουμε ότι είναι φυσιολογικό συναίσθημα, είναι δράμα να συνειδητοποιούμε, όμως, ότι η δραματοποίηση του θυμού και η διοχέτευση του στους άλλους οδηγεί σε τριγμούς στις σχέσεις μας. Δράμα είναι και να μαθαίνουμε από την ψυχοσωματική ιατρική ότι η καταπίεση του δύσκολου αυτού συναισθήματος κι η εσωτερίκευσή του μετασχηματίζεται σε σωματικά συμπτώματα με αποκορύφωμα τα αυτοάνοσα νοσήματα.

Ο θυμός είναι μάλλον το πιο παρεξηγημένο και δαιμονοποιημένο συναίσθημα. Μας έμαθαν ότι η έκφρασή του μας καθιστά αυτόματα στην κατηγορία των κακών παιδιών. Μας έμαθαν ότι θυμώνουν μόνο όσοι είναι εγωιστές και δεν σέβονται τους άλλους. Μας έμαθαν ότι πρέπει να πειθαρχούμε το συναίσθημα μας και να είμαστε ευπρεπείς κι ευγενικοί. Μεγαλώσαμε και μας είπαν ότι στόχος είναι η γαλήνη του Βούδα. Η Επικούρεια αταραξία. Μας είπαν ότι οι σοφοί δε θυμώνουν. Πόσο δε μάλλον οι «καλοί θεραπευόμενοι». Οι ψυχολόγοι μετά μας δίδαξαν ότι πίσω από τον θυμό, κατοικεί η θλίψη. Και να ψάξουμε αυτήν να βρούμε.

Σε συνδυασμό με τις αναμνήσεις μας από τραυματικούς καβγάδες των γονιών μας ή αποτυχημένες δικές μας προσπάθειες έκφρασης του, κάθε φορά που θυμώνουμε, νιώθουμε ενοχές. Θυμώνουμε, δηλαδή με τον εαυτό μας, κι αυτό νομίζουμε ότι επιτρέπεται.

Αναρωτιέμαι αν θα είχε αλλάξει τίποτα στον κόσμο, αν κάποιοι φοβόντουσαν το θυμό και την σύγκρουση. Φαντάζομαι τον Κολοκοτρώνη να κάθεται σε ένα βράχο με τους συντρόφους του και να λέει : «Παιδιά, δεν είναι σωστό να μαλώνουμε. Πρέπει να διαχειριστούμε το θυμό μας για την σκλαβιά, και να πάρουμε την ευθύνη μας για την κατάσταση που ζούμε. Πάμε όλοι μαζί: ΩΜΜΜΜΜΜ.»

 Ο θυμός είναι ευγενές συναίσθημα. Έρχεται να μας πει ότι κάτι δεν μας αρέσει, κάτι μας πληγώνει, κάτι μας φταίει, κάτι πρέπει να αλλάξει. Αλίμονο μας και δε θυμώναμε. Θα ανεχόμασταν κάθε μορφή κακοποίησης και θα γινόμασταν κι εμείς κακοποιητές των άλλων, αφού ο θυμός είναι αυτός που μας δείχνει τι επιτρέπει ή τι δεν επιτρέπει ο άλλος να του κάνουμε.

Ο θυμός είναι ο οδηγός μας για να βάζουμε όρια. Να περιφρουρούμε τον εαυτό και τη σχέση μας και να προστατεύουμε τους αγαπημένους μας και τα ιδανικά μας. Ο θυμός μας δείχνει ξεκάθαρα, χωρίς χρωματιστά περιτυλίγματα ποιοι είμαστε και τι θέλουμε. Και φυσικά τι δε θέλουμε.

Η έκφρασή του είναι μια άλλη μεγάλη ιστορία. Πράγματι, η αφιλτράριστη και πολεμοχαρής εκδήλωσή του μπορεί να είναι καταστροφική. Κι όταν δεν είμαστε σε συνθήκες πολέμου ούτε είμαστε θύματα κατάχρησης εξουσίας, δεν νομιμοποιούμαστε να αρπάζουμε τα όπλα. Οι ανθρώπινες σχέσεις για να είναι υγιείς και υγιεινές οφείλουν να διέπονται από σεβασμό και αμοιβαιότητα. Και για να μην αποβούν αυτοκαταστροφικές, οφείλουν να είναι και οριοθετημένες. Να είναι ξεκάθαρο πού τελειώνει και που αρχίζει το όριο του κάθε μέλους. Ο θυμός μας δείχνει που θα βάλουμε το όριο και ο σεβασμός προς τον εαυτό και τον άλλον δείχνει πώς θα μπει.

Εφόσον, βέβαια, είμαστε αρκετά δυνατοί ώστε να ρισκάρουμε να θέσουμε με σαφήνεια τα όρια μας, χωρίς να φοβόμαστε ότι αν ο άλλος δεν τα αποδεχτεί, μπορεί να μας εγκαταλείψει. Κι αυτός είναι ο λόγος της μη οριοθέτησης. Της μη σύγκρουσης. Οι άνθρωποι που καταπίνουν το θυμό τους, έχουν τη τάση να λένε ότι το κάνουν επειδή δεν αντέχουν τη σύγκρουση, επειδή θέλουν την ηρεμία τους, ή επειδή δε θέλουν να πληγώνουν τους άλλους. Συνήθως, κρύβουν μέσα τους έναν τεράστιο φόβο εγκατάλειψης και μοναξιάς και ένα καλοταϊσμένο ρόλο καλού παιδιού που δεν αντέχει να μην αγαπιέται. Και όπως όλοι μας ένα σεντούκι τραυματικών συγκρούσεων. Σιωπούν, αρρωσταίνουν, γίνονται εθελοντικά μάρτυρες, και προσδοκούν ότι με αυτή την καθόλα χριστιανική και αγαθή στάση, οι άλλοι θα τους συμπονέσουν και τελικά θα τους φροντίσουν και θα τους κάνουν τα χατίρια.

Και να που τα καλά παιδιά γίνονται χειριστικοί θήτες. Αυτοκαταστροφικοί θήτες, αλλά θήτες. Προτιμούν να είναι αδύναμοι και «καλοί»,  παρά δυνατοί και «κακοί».

Είναι τρομερό πώς η οριοθέτηση έχει συγχυστεί στην σύγχρονη κουλτούρα με τον εγωισμό και τη σκληρότητα. Ίσως επειδή η τέχνη της οριοθέτησης είναι δύσκολη, απαιτεί χρόνο, απαιτεί ξεγύμνωμα του εαυτού και συνειδητοποίηση των σκιών που όλοι κουβαλάμε. Η σωστή οριοθέτηση, όμως, διακυβεύεται από Σεβασμό. Προς τον εαυτό και προς τον άλλο. Τιμά τη σχέση. Συνδέει, δεν χωρίζει. Δύο δέντρα το ένα κολλημένο πάνω στον άλλο κινδυνεύουν να πεθάνουν. Ή και τα δύο ή το πιο αδύναμο. Χρειάζεται χώρος για ανάπτυξη. Χρειάζεται όριο και ανάσα. Το ίδιο κι οι άνθρωποι.

Χανιά, 27/3/2021

Νικολέτα Νεκταρία Μπουλταδάκη

συστημικό Παράδοξο

Άλλαξε με, χωρίς να με αλλάξεις

Κάποιος αποφασίζει να ξεκινήσει ψυχοθεραπεία. Άσχετα με τις αφορμές και τα αίτια που τον οδήγησαν στον θεραπευτή, υπάρχει ένα κρυφό μήνυμα πίσω από το αίτημα του. «Άλλαξέ με, χωρίς να με αλλάξεις». Με λίγα λόγια, «πάρε μου τα προβλήματα, αλλά μην με πειράξεις μη με αναγκάσεις να κοπιάσω». Οι θεραπευτές της ομάδας του Μιλάνου (Checkin, Boscollo, Pallazzoli & Prata) αποκάλεσαν αυτήν την εντολή ως Παράδοξο. Και εφηύραν ως απόκριση το Αντιπαράδοξο. Δηλαδή, συνοπτικά,  ο θεραπευτής να δώσει με τη σειρά του την εντολή «Μην αλλάξεις τίποτα!». Ευφυείς και αποτελεσματικοί οι Μιλανέζοι. Αλλά ας εστιάσουμε στην αρχική εντολή. Άλλαξε με- δηλαδή σώσε με, θεράπευσε με, εξαφάνισε το πρόβλημα μου και τη δυσφορία μου, Χωρίς να με αλλάξεις- δηλαδή μη με κουράσεις, μη με πιέσεις, μη μου δώσεις τη ζωή μου στα χέρια μου, μη με ενηλικιώσεις, μη με ταράξεις και αν γίνεται, άλλαξε τους άλλους, όχι εμένα. Μαγικό…και ανθρώπινο. Και ποιος δε θα το ‘θελε; Ένα μαγικό ραβδί να επιφέρει την λύση, να γεμίσει με νεραιδόσκονη τη ζωή μας και να συνεχίσουμε αλώβητοι να την απολαμβάνουμε. Το μόνο πρόβλημα σε αυτό το φανταστικό σενάριο είναι ότι ο θεραπευτής δεν είναι ούτε μάγος, ούτε νεραΐδα. Θα ήταν βολικό και για τον ίδιο, αλλά δυστυχώς είναι και αυτός ένας κοινός θνητός. Και αφενός δεν δύναται να κάνει θαύματα, και αφετέρου δεν έχει τους άλλους μπροστά του για να δουλέψει, αλλά εσένα. Προσωπικά, συνηθίζω να λέω στους θεραπευόμενούς μου: « Η επιβίωση δεν είναι υποχρεωτική».

Η αλήθεια είναι ότι ακούγοντας αφηγήσεις των θεραπευόμενων, πολλές φορές, ξυπνά στον αρχάριο, συνήθως, θεραπευτή η επιθυμία να είχε απέναντι τον Άλλον, αυτόν για τον οποίο μιλάει ο πελάτης. Η δουλειά θα γινόταν πιο γρήγορα και πιο αποτελεσματικά. (Κάπως έτσι εφευρέθηκαν η οικογενειακή θεραπεία και η θεραπεία ζεύγους, άλλωστε). Όταν ξεπερνάμε αυτή την παρόρμηση, οι θεραπευτές θυμόμαστε δύο βασικές θεραπευτικές αρχές. Η πρώτη είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι το πώς διαχειριζόμαστε το πρόβλημα. Η δεύτερη αρχή, τουλάχιστον στους συστημικούς κύκλους, είναι γνωστή ως Εφέ Κύματος. Ένας αλλάζει, όλοι αλλάζουν. Με άλλα λόγια, η αλλαγή σε ένα μέρος του συστήματος αναγκαστικά και a priori θα επιφέρει αλλαγές – προσαρμογής – και στα υπόλοιπα μέλη. Επομένως, αρκεί ένα πρόθυμος και δουλευταράς θεραπευόμενος για να επέλθει θεραπεία σ’ όλο το σύστημα του.

Οι λέξεις κλειδιά, βέβαια, είναι τα «πρόθυμος και δουλευταράς». Αυτό που στην ορολογία των ψυχοθεραπευτών αποκαλούμε Πελάτη. Οι άλλες δύο κατηγορίες θεραπευόμενων είναι ο Παραπονούμενος- αυτός που έρχεται όχι για να αλλάξει, αλλά για να γκρινιάξει -, και ο Τουρίστας- αυτός που ήρθε από περιέργεια ή από πίεση άλλων, που ενδέχεται και να θελήσει να δουλέψει.

Τι γίνεται λοιπόν με τους Παραπονούμενους; Πώς μπορούμε να δουλέψουμε μαζί τους; Καταρχάς επικυρώνουμε την θέση τους ως απολύτως ανθρώπινη και φυσιολογική. Είναι στη φύση μας να ονειρευόμαστε και να περιμένουμε θαύματα. Αλίμονο σε όσους έχουν απωλέσει αυτή τη δεξιότητα. Οφείλουμε να σταθούμε παρηγορητικά και ενσυναισθητικά στα βάσανα τους και στις επώδυνες αφηγήσεις τους. Να αφουγκραστούμε και να συναισθανθούμε τους καημούς και τα παράπονα τους. Να δώσουμε χώρο στην έκφραση των δύσκολων, αλγεινών συναισθημάτων. Να είμαστε παρόντες και ανθεκτικοί στον πόνο. Για όσο χρειαστεί. Αυτό αποκαλώ εγώ «Νοσηλευτική Πράξη».

Έπειτα όμως, έχουμε χρέος και ευθύνη να προχωρήσουμε στην «Θεραπευτική Πράξη».  Βασιζόμενοι στην αδιαμφισβήτητη αρχή ότι όλοι έχουν την ικανότητα να είναι ευτυχισμένοι και ο κάθε ενήλικας είναι υπεύθυνος για τον εαυτό του και κανείς άλλος, αρχίζουμε να δουλεύουμε προς την αλλαγή. Ο τρόπος και η θεωρία στην οποία βασιζόμαστε αλλάζει σε κάθε θεραπευτική κατεύθυνση. Ο στόχος, όμως θαρρώ είναι κοινός: να φύγει από μας ο άνθρωπος με αγάπη για τον εαυτό του και τη ζωή, με πίστη στην ικανότητα του να πορεύεται και να τα καταφέρνει, με την πεποίθηση ότι ο ίδιος είναι ο δημιουργός του ταξιδιού του.

Το καίριο σημείο καμπής, κατά τη γνώμη μου, είναι η αναγνώριση της συστημικής αρχής «Κανείς δε φταίει. Φταίει η σχέση.» Αυτή η αρχή μας βγάζει αναγκαστικά από τον παθογόνο ρόλο του θύματος. Προφανώς δε μιλάω για καταστάσεις όπου η διαφορά εξουσίας ήταν καταφανής και πράγματι κάποιος υπέστη άδική κακομεταχείριση από την εξουσία κάποιου άλλου. Αυτό είναι ένα άλλο τεράστιο κεφάλαιο, που δε θα αναλυθεί σε αυτές τις γραμμές. Μια σημείωση μόνο : ακόμα και αν έχω υπάρξει κάποτε θύμα, έχω την ελεύθερη βούληση και την επιλογή να  πορευτώ στο σήμερα μου, απαλλαγμένος από αυτή τη σκιά, αν αποφασίσω να είμαι ευτυχισμένος. Δύο θύματα ίδιας κατάστασης μπορούν να έχουν πολλές διαφορετικές πορείες στη ζωή τους. Δεν υπάρχει γραμμική αιτιότητα μεταξύ εμπειριών και αντιδράσεων. Όχι στα νοήμονα όντα. (Άλλος ένα συστημικός όρος: equopotentiality- ισοδυναμικότητα, όταν ξεκινώντας από την ίδια αρχή δύο διαφορετικά όντα καταλήγουν σε διαφορετικό τέλος).

Η ενηλικίωση είναι δύσκολο πράγμα. Η ανάληψη ευθύνης είναι τρομακτική. Η προοπτική ότι παρόλα τα δεινά και τις στενωπούς μπορώ να έχω κι εγώ μια θέση στον παράδεισο είναι πολύ πιο φοβιστική απ’ ότι ακούγεται. Αλλά η ελευθερία να ζήσω, όπως θέλω και να κυνηγήσω την δικιά μου ευτυχία είναι υπέροχη. Η ελεύθερη βούληση είναι το δώρο του Θεού στον άνθρωπο. Και αφού τα πάντα εν σοφία εποίησε, δεν μας έδωσε μόνο τη βούληση, αλλά και τη μπόρεση. Τελικά η δουλειά του θεραπευτή ίσως να είναι μόνο αυτή. Να θυμίσει στον άνθρωπο, πως αν θέλει, μπορεί. Και να του υποσχεθεί ότι σε αυτό το ταξίδι, θα είναι εκεί να κωπηλατεί μαζί του στις φουρτούνες, αλλά αφήνοντας πάντα το πηδάλιο στον θαρραλέο, που τόλμησε να γίνει ευτυχισμένος. Το ίδιο πηδάλιο που αρπάζει και ο θεραπευτής στη δική του θάλασσα, στις δικές του φουρτούνες, στη δικιά του ψυχοθεραπεία.

Και τι γίνεται αν κάποιος δε θελήσει να πάρει το πηδάλιο, γιατί και αυτό ανθρώπινη επιλογή είναι; Τότε θαρρώ ότι τελειώνει και η θεραπευτική πράξη. Και δεν είμαι σίγουρη αν είναι ηθικό και έντιμο να κάνουν οι ψυχοθεραπευτές νοσηλευτικές πράξεις, επ’ άπειρον. Έκαστος στο είδος του.

Χανιά, 8 Ιουνίου 2022

Νικολέτα Μπουλταδάκη

ενσυναίσθηση

Ενσυναίσθηση, φροντίδα, σύνδεση στη θεραπευτική σχέση. Ευλογία και Κατάρα

Η πρώτη φάση κάθε ψυχοθεραπευτικής εργασίας, ανεξάρτητα από την εκπαίδευση …

δυναστεία της χαράς

Η δυναστεία της χαράς, κι άλλες Χριστουγεννιάτικες ιστορίες

Τα Χριστούγεννα έφτασαν και μαζί τους μας κάνει επίσκεψη ο Άη Βασίλης, …

συμπόνια

Η σημασία του να είσαι συμπονετικός

Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος για να αγαπά. Η αγάπη, λέει ο Χιλιανός βιολόγος …